Biotopy akwariowe – jak stworzyć rybom naturalny dom?

Zanim przystąpimy do zakupu ryb, warto poświęcić czas na dokładne zapoznanie się ze środowiskami, w jakich żyją one w naturze. Pamiętajmy, że nowo założone akwarium musi najpierw „dojrzeć”. Naszym celem jest stworzenie podopiecznym takich warunków, by czuli się jak w domu, co wymaga wiedzy o ich naturalnych siedliskach.

Woda wodzie nierówna. Nawet w obrębie jednej rzeki czy jeziora występują odmienne nisze ekologiczne, zasiedlone przez różne gatunki zwierząt i roślin. Inne organizmy spotkamy w chłodnych i bystrych wodach źródlanych, inne w wolno płynącym nurcie środkowym, w leśnych dopływach, a jeszcze inne w obszarach przyujściowych. Doświadczenie uczy, że najłatwiej stworzyć harmonijny układ, decydując się na akwarium biotopowe (środowiskowe), w którym obsada ryb i roślin pochodzi z tego samego regionu geograficznego.

Afryka

Biotopy Afryki Zachodniej

Afryka Zachodnia charakteryzuje się wodami miękkimi i kwaśnymi. Występujące tam ryby mają wymagania zbliżone do gatunków z Ameryki Południowej. Wyjątek stanowią ryby z rodziny karpieńcowatych, zasiedlające zbiorniki okresowe. Zasolenie tych wód ulega drastycznym zmianom, dlatego w akwarium zaleca się dodawanie soli kuchennej w ilości nawet 1 łyżki stołowej na 10 litrów wody. Zbiorniki te cechują się zazwyczaj bardzo niską twardością węglanową.

Madagaskar

Rzeki Madagaskaru, w których występuje m.in. widowiskowy ponikło madagaskarski (Aponogeton madagascariensis), charakteryzują się silnym prądem wody i jasnym oświetleniem. Typowe parametry fizykochemiczne tego biotopu to:

• Temperatura: ok. 25°C

• pH: 6,4–6,5

• Przewodność elektrolityczna: 30 µS/cm

• Twardość węglanowa (KH): ok. 1°n

• Twardość ogólna (GH): ok. 1°n

Wielkie Jeziora Afryki Centralnej

Wielkie Jeziora Afrykańskie to trzy unikalne, odmienne ekosystemy, w których niezależnie od siebie wyewoluowały niezwykłe gatunki pielęgnic. W obrębie każdego jeziora występują zróżnicowane nisze ekologiczne: od piaszczystych równin, przez obszary porośnięte roślinnością i przybrzeżne oczerety, aż po surowe rumowiska skalne.

Parametr	Malawi	Tanganika	Jezioro Wiktorii	Jezioro Mafia (okresowe)
Powierzchnia	30 800 km²	32 800 km²	68 800 km²	brak danych
Długość / Szerokość	580 km / 80 km	670 km / 22–72 km	400 km / 250 km	ok. 20 km szerokości
Maks. głębokość	760 m	1470 m	80 m	brak danych
Temp. powierzchniowa	24–29°C	24–29°C	26–34°C	30°C
Temp. w głębi	22°C	23°C	brak danych	brak danych
Przejrzystość wody	do 20 m	do 22 m	do 8 m	brak danych
pH	7,7–8,8	7,5–9,2	7,1–9,0	7,8
Twardość ogólna (GH)	4–6°n	7–11°n	1,5°n	>30°n
Twardość węglanowa (KH)	6–8°n	16–18°n	2,5°n	31°n
Przewodność (20°C)	210–235 µS/cm	606–620 µS/cm	98–145 µS/cm	1054 µS/cm

Ameryka Południowa

Amazonia – podział na trzy rodzaje wód

W dorzeczu Amazonki wyróżniamy trzy zasadnicze typy wód, różniące się diametralnie parametrami chemicznymi i wyglądem:

• Wody białe (np. Amazonka, górny bieg Rio Solimões, Rio Madeira, Rio Branco). Woda jest mętna i niesie dużo osadów. Przejrzystość: 10–50 cm; GH: 0,65–1,27°n; pH: 6,5–6,9; przewodność: 30–60 µS/cm. Rzeki Rio Paraná i Rio Paraguay zasiedlają m.in. bystrzyki (żółtopłetwy, pięknopłetwy), zwinniki, bystrzyki barwne oraz przedstawiciele rodzajów Loricaria, Cynolebias i Pterolebias.

• Wody przejrzyste (klarowne) (np. Rio Tapajós, Rio Xingu). Mają swoje źródła w masywach górskich Gujany i centralnej Brazylii. Przejrzystość: do 4 m; GH: 0,3–0,82°n; pH: 6,4–6,65; przewodność: 5–15 µS/cm.

• Wody czarne (np. Rio Negro, Rio Cururu, Rio Içana). Woda ma kolor od herbacianego po ciemnobrązowy ze względu na związki humusowe i garbniki wymywane z gleb bielicowych. Przejrzystość: ok. 2 m; GH: 0,09–0,45°n; KH: 0°n; pH: wyjątkowo niskie, ok. 4,4; przewodność: 10–20 µS/cm.

La Plata – unikalne estuarium

Jest to największe estuarium świata, powstałe z ujść rzek Parana i Urugwaj (320 km długości, 220 km szerokości). W górnym biegu rzeki te toczą słodką i chłodną wodę. Warto zauważyć, że w wodzie tej praktycznie nie występują związki magnezu, za to jest ona silnie natleniona.

Ważna wskazówka hodowlana: Rybom i roślinom z tego regionu należy zapewnić w ciągu roku kilkumiesięczny okres chłodniejszej wody. W przeciwnym razie chorują i giną – dotyczy to w szczególności wrażliwych ziemiojadów z rodzajów Geophagus i Satanoperca. Ponieważ zima na półkuli południowej przypada na nasze lato, należy stopniowo przesunąć ten cykl w akwarium (np. opóźniając porę chłodną o 1,5 miesiąca każdego roku). Po aklimatyzacji organizmy te można z powodzeniem trzymać w zbiornikach nieogrzewanych.

Parametr (w porze chłodnej – lipiec)	Parana	Urugwaj
Powierzchnia dorzecza	3,1 mln km²	307 tys. km²
Długość rzeki	4380 km	2200 km
Temperatura powierzchniowa	13°C	10°C
pH	7,2	6,8
Twardość ogólna (GH)	0,5°n	0,3°n
Twardość węglanowa (KH)	0,8°n	0,3°n
Przewodność (20°C)	33 µS/cm	18 µS/cm

Ameryka Środkowa (Meksyk)

Wodny świat Meksyku charakteryzuje się zazwyczaj wyższym pH oraz znaczną twardością wody. Oto kilka kluczowych stanowisk naturalnych badanych przez Christel Kasselmann oraz L. Wischnatha:

• Laguna Media Luna: Czysta woda zdominowana przez nadwódkę wielonasienną (Hygrophila polysperma) oraz rodzimą ludwigię (Ludwigia repens x palustris) i lilie wodne. Parametry: Temp: 29°C; GH: 55°n; KH: 12°n; pH: 7,9; przewodność: 1690 µS/cm.

• Rzeka Rio Mante: Biotop ryb żyworodnych z mulistym podłożem i lekko mętną wodą. Rośnie tu bujnie Hygrophila polysperma. Parametry: Temp: aż do 37°C; GH: 30°n; KH: 12°n; pH: 8,3; przewodność: 775 µS/cm.

• Okolice El Limon: Środowisko zasiedlone przez ryby żyworodne, pielęgnice i kąsaczowate. Parametry: Temp: 35°C; GH: 28°n; KH: 8°n; pH: 8,3; przewodność: 880 µS/cm; natlenienie: 10,8 mg/l.

• Rzeka Rio Atoyac: Miejsce występowania mieczyków (Xiphophorus andersi, Xiphophorus helleri) oraz żyworódek (Heterandria bimaculata, Heterandria jonesi). Parametry: Temp: 27°C; GH: 13°n; KH: 10°n; pH: 7,5; natlenienie: 18 mg/l.

Australia i Nowa Gwinea

Region ten jest ojczyzną popularnych tęćanek. Wbrew dawnym mitom akwarystycznym zalecającym trzymanie tych ryb w wodzie twardej i słonawej, badania terenowe (m.in. H. Maylanda) dowodzą, że większość tamtejszych wód jest miękka i lekko kwaśna – zbliżona chemicznie do Amazonii. Twarde wody występują głównie przy ujściach do morza lub w miejscach z podłożem wapiennym. W rejonach występowania filigranek (Iriatherina werneri) stwierdzono nawet wody ekstremalnie miękkie, o pH spadającym poniżej 4,0.

Nazwa zbiornika lub rzeki	Twardość ogólna (GH)	Twardość węglanowa (KH)	pH
Papua Nowa Gwinea
Sepik River	3°n	2°n	6,8
Kum River (wyżyna)	0,5°n	2°n	6,8
Queensland (Australia)
Lagoon Creek	0,5°n	0,5°n	5,4
Przylądek York: Mitchell River	2°n	0,5°n	6,6
Przylądek York: Coen River	0,5°n	0,5°n	5,8
Przylądek York: Wenlock River	0,5°n	2°n	5,3
Terytorium Północne
South Alligator River (górny bieg)	3,5°n	3,5°n	5,4
Adelaide River	2°n	3°n	5,6
Darwin River	0,5°n	1°n	6,4
Mary River	2°n	3°n	6,5
Katherine River	18,5°n	18,5°n	6,6
Victoria River	15°n	18°n	8,6

Azja

Azja to kontynent skrajności – znajdziemy tu najwyższe góry świata, najgłębsze jezioro (Bajkał) i ogromne zróżnicowanie klimatyczne. Klimat monsunowy kształtuje unikalne środowiska wodne w Indiach, Chinach i Azji Południowo-Wschodniej. To stąd pochodzą jedne z pierwszych ryb akwariowych w Europie – wielkopłetwy wspaniałe (Macropodus opercularis).

Tworząc azjatycki biotop, kluczowe jest zmierzenie parametrów wody w kranie (pH, GH, KH) przy użyciu choćby najprostszych testów kropelkowych. Niewielkie odchylenia od natury są przez ryby tolerowane, jednak skrajne różnice mogą prowadzić do chorób lub braku tarła.

Azja Południowo-Wschodnia (Syjam, Malezja, Indonezja)

W głębi lądu woda jest zazwyczaj bardzo miękka (przewodność 5–80 µS/cm), kwaśna (pH ok. 5,5) i ciepła (ok. 30°C). Żyją tu m.in. badisy błękitnopłetwe (Badis badis), wężogłowce (Channa) oraz popularne razbory klinowe i Hengela. Bliżej wybrzeża woda staje się lekko słonawa (przewodność rośnie do 3000 µS/cm, pH ok. 6,0), a niszę przejmują szczupakogłowy (Luciocephalus) oraz babki.

W dorzeczach Borneo i Sumatry woda wykazuje ekstremalnie niską zawartość minerałów (pH 6,0–6,5; twardość poniżej 2,4°n). Tak rygorystycznych warunków wymaga do przeżycia m.in. wrażliwy gurami czekoladowy (Sphaerichthys osphromenoides).

Z kolei w południowych Chinach ryby żyją w chłodniejszych wodach (zimą temperatura spada do 8–10°C, w akwarium nie powinna przekraczać 26°C), co czyni je idealnymi mieszkańcami do zbiorników nieogrzewanych.

Biotop pól ryżowych i cieków śródleśnych

Pola ryżowe to środowisko stworzone przez człowieka. Woda jest tam płytka, silnie nagrzewa się w dzień i chłodzi w nocy, wykazując okresowe zmętnienie oraz deficyty tlenu. To idealne warunki dla ryb labiryntowych (bojowniki wspaniałe, prętniki, gurami dwuplamiste i mozaikowe, piskorki, bocje wspaniałe). Ryby te oddychają powietrzem atmosferycznym, dzięki czemu świetnie radzą sobie w trudnych warunkach. Naturalną regulacją ich populacji zajmują się drapieżne wężogłowy.

W rowach nawadniających pola ryżowe spotkamy bardziej wrażliwe na brak tlenu brzanki, szczupieńczyki i razbory. Niestety, introdukowane przez człowieka gupiki (Poecilia reticulata) i gambuzje często niszczą rodzimą faunę (np. rureczniki i narybek) zamiast ograniczać populację komarów. Dominującą roślinnością tego biotopu są kryptokoryny, limnofile, nadwódki (higrofile), barklaje, nurzańce, lotosy, paprotnice oraz mchy.

Indie i Birma

W Indiach zbiorniki śródleśne potrafią gwałtownie zmieniać parametry dobowe, a w porze suchej całkowicie wysychać. Niektóre gatunki, jak łaziec indyjski, opanowały wręcz zdolność lądowego przemieszczania się do innych zbiorników. Z kolei w Birmie, w górzystym Jeziorze Inlé (900 m n.p.m.), panują zupełnie inne warunki: woda jest chłodniejsza (ok. 20–21,7°C), twarda (12–17°n) i zasadowa (pH > 7). Żyją tam unikalne ryby, takie jak razbora neonowa (Sawbwa resplendens) oraz mikrorazbory (Microrasbora rubescens, Danio erythromicron).

Estuaria – biotop wód słonawych

Estuaria to żyzne strefy przyujściowe rzek wpadających do mórz, charakteryzujące się dynamicznymi zmianami zasolenia i twardości. W tropikach tworzą one lasy namorzynowe (mangrowe), będące idealną kryjówką i wylęgarnią dla setek gatunków ryb. Wody te są bogate w garbniki z rozkładających się liści i mają niższe pH niż pełne morze.

Większość ryb z tego środowiska toleruje okresowy pobyt w wodzie słodkiej, jednak ich prawidłowa, długoterminowa hodowla wymaga dodawania soli. Dla prostszych biotopów wystarczy 1 łyżka stołowa soli kuchennej na 10 l wody, dla bardziej wymagających – profesjonalna sól morska.

Co ciekawe, podobne biotopy o zmiennym zasoleniu i ogromnych skokach temperatury występują też w głębi lądu, np. w okolicach wysychającego jeziora Eyre w Australii, gdzie żyje niezwykle odporna babka pustynna (Chlamydogobius eremius).

Obsada polecana do akwarium z wodą słonawą:

• Azja: żółtaczek indyjski (Etroplus maculatus), strzelczyk indyjski (Toxotes sp.), mułoskoczki (Perophthalmus), półdzióbki, argusy (Scatophagus), monodaktylusy (Monodactylus argenteus), babka złota (Brachygobius doriae), przezroczka indyjska (Pseudambassis ranga) oraz krewetki słonawowodne.

• Ameryka Środkowa: molinezje (np. ostrousta i szerokopłetwa), czworooki (Anableps anableps), gambuzje oraz jordanelki.